Kadim Metinlerde Sirius

Sirius Yıldızı

Sirius, gecenin en parlak yıldızı olarak hem gözlemsel astronomi hem de bilim tarihi açısından büyük önem taşır. Dünya’dan yaklaşık 8,6 ışık yılı uzaklıkta bulunan bu yıldız, Büyük Köpek (Canis Major) takımyıldızının en dikkat çekici üyesidir ve parlaklığı sayesinde antik çağlardan beri insanlar tarafından kolayca tanınmıştır. Sirius aslında tek bir yıldız değil, iki bileşenden oluşan bir çift yıldız sistemidir.

Sirius A ve Sirius B. Sirius A, Güneş’ten daha büyük ve daha sıcak bir ana kol yıldızıdır, Sirius B ise yıldız evriminin son aşamasını temsil eden son derece yoğun bir beyaz cücedir. Bu özellik, gökbilimcilere yıldızların yaşam döngüsünü anlamada önemli kanıtlar sunmuştur. Tarihsel olarak Sirius’un gökyüzünde yeniden görünmesi, özellikle Antik Mısır’da Nil Nehri’nin taşma döneminin habercisi olarak kabul edilmiş ve tarımsal takvimin belirlenmesinde kullanılmıştır.

Benzer şekilde, Antik Yunan’da Sirius’un yükselişi yazın en sıcak günleriyle ilişkilendirilmiş ve bu dönem “köpek günleri” olarak adlandırılmıştır. Hem fiziksel özellikleri hem de kültürel etkisi bakımından Sirius, gökyüzündeki en önemli ve en çok incelenmiş yıldızlardan biri olmayı sürdürmektedir.

Sirius sadece bu yönüyle sınırlı kalmamış, bitkilerin ne zaman ekileceğine dair bahçıvanlar için bir işaretçi olmuştur. Bu yazıda Sirius yıldızının botanik biliminin kökenlerinde nasıl incelendiği ile alakalı kısa bir sunuşum olacak, keyifli okumalar.

Çevirilerden Sirius İzleri

Aristoteles’e atfedilen kayıp Bitkiler Kitabı ile Theophrastos’un De Historia Plantarum ve De Causis Plantarum adlı eserlerinin, MÖ I. yüzyılda Şamlı Nikolaos (Nicolaus Damascenus) tarafından derlenmesiyle ortaya çıkan De Plantis bitkilerin teorik olarak incelenmesi geleneğinde bir mihenk taşıdır. Şimdi Sirius yıldızının Arapça ve Latince çeviride nasıl isimlendirildiği veya ele alındığına geçebiliriz.

1. İshak b. Huneyn tarafından Süryaniceden Arapçaya çevrilen eserde:

ومن السنة التي يُغرس فيها، ومن النبات ما يحتاج إلى الغِراس، ومنه ما لا يحتاج إلى ذلك. وأكثر النبات يُغرس في الربيع، والقليل منه يُغرس في الشتاء والخريف. وأمّا أقلّ النبات الذي يُغرس بعد طلوع الكوكب المعروف بكلب الجبّار، وأقلّ المواضع التي يُغرس فيها في هذا الوقت، ولا يُغرس إلا في قرومة في هذا الوقت. وفي مصر لا يُغرس إلا مرةً واحدةً في السنة.

Kimi bitkiler dikim zamanına ihtiyaç duyarken, kimileri ise buna ihtiyaç duymaz. Bitkilerin çoğunluğu ilkbaharda dikilir; az bir kısmı kış ve sonbahar mevsimlerinde dikilir. Dikilen bitkilerin çok az bir kısmı Kelbu’l Cabbar olarak bilinen yıldız doğduktan sonra dikilir, o da bu vakitte ancak bazı yerlerde mümkündür. Kelbu’l-Cebbar olarak bilinen yıldız doğduktan sonra (ancak) فروینھ ve اڡرﯩسﯩھ beldelerinde dikim yapılır. Mısır’a gelince burada yalnızca senede bir defa dikim yapılır.

Arapça çeviriyi yapan İshak bin Huneyn, orijinal metindeki kısa ifadeyi oldukça uzun ve açıklayıcı bir tamlamaya dönüştürmüştür. Arapça metinde yaz ekimi zamanı tarif edilirken doğrudan "el-necm el-musemma Kelb el-Cabbar (Cabbar'ın/Avcı'nın Köpeği olarak isimlendirilen yıldız) ifadesi kullanılmıştır. Modern editöryal çalışmalarda Drossaart Lulofs ve Poortman’ın incelemesinde İngilizce çeviride bu kısmı "after the rising of the star called Dog of Orion" (Orion'un Köpeği adı verilen yıldızın doğuşundan sonra) ifadesi karşılamıştır. 

2. E.H.F. Meyer edisyonu (1841):

• Meyer, Nicolaus Damascenus (Nikolaos Damaskenos) olduğunu kanıtlayan ilk bilim insanı olmuştur
• (Meyer, Latince metni oluştururken 13. yüzyıla ait sadece üç adet el yazması kullanabilmiştir. Bunlar Basel kütüphanesindeki (F.IV.23) ve Wolfenbüttel'deki (577 ve 1105) el yazmalarıdır)

Multaeque plantae silvestres per hoc artificium fiunt hortenses. Locus vero et labor huic rei conferunt, et maxime tempus anni, in quo plantatur. Plantarum quoque quaedam indigent plantatore, quaedam non. Plantantur quoque plurimae in vere, paucae in hieme et autumno, paucissimae in aestate post ortum stellae caniculae; in paucis enim locis fit plantatio hoc tempore, et nusquam fit nisi in Coruma hoc tempore. Sed in Aegypto non fit plantatio nisi semel in anno.

Birçok yabani bitki bu yöntem sayesinde bahçe bitkisine dönüşür. Yer ve emek bu işe katkı sağlar, özellikle de bitkinin dikildiği yılın zamanı önemlidir. Bitkilerin bazıları bir dikiciye ihtiyaç duyar, bazıları ise duymaz. Çoğu ilkbaharda dikilir, azı kışın ve sonbaharda, pek azı ise Köpek Yıldızı’nın doğuşundan sonra yazın dikilir. Bu zamanda yalnızca az sayıda yerde dikim yapılır, hatta bu dönemde yalnızca Coruma’da (Roma) yapılır. Fakat Mısır’da dikim yılda sadece bir kez yapılır.

 

3. Andres Laguna tarafından Yunanca bir geri çeviriden 1543 yılında tekrar Latinceye çevrilen De Natura Stirpium’dan:

Ex plantis etiam, maior quidem pars vere plantatur. paucae autem Hyeme, et Autumno, paucissimae vero in Aestate post Canis syderis ortum, idque in locis paucisque. Nec alibi circa id temporis contingit talis plantatio, quam Rhomae ubi fieri solet rarenter. In Aegypto autem, non nisi semel in anno plantatur.

Keza bitkilerin büyük bir kısmı ilkbaharda dikilir, az bir kısmı kışın ve sonbaharda, çok az bir kısmı ise yazın Canis syderis’in (Sirius’un) doğuşundan sonra ekilir ki bu sadece az sayıda yerde görülür. Roma’da nadiren yapılması bir yana, bu mevsimde (yazın sonunda) başka hiçbir yerde böyle bir ekim vaki olmaz. Ancak Mısır’da yılda bir defa ekim yapılır.

 

4. İbn Rüşd’e atfedilen ve Latince çevirisi günümüze ulaşan Liber De Plantis’de bu şekildedir:

e plantis plures in vere plantantur, in hieme paucae et antumno, paucissimae aestate post ortum caniculae¹: nam in paucis locis eiusmodi plantatio fit, et nusquam nisi Romae, et perraro eo tempore. in Aegypto non fit plantatio nisi per annum semel.

İlkbaharda birçok bitki ekilir, çok azı kışın ve sonbaharda ekilir. Yazın Eyyamıbahur günlerinin başlamasından sonra ise daha da azdır, böyle ekim çok az yerde, -Roma dışında hiçbir yerde (yapılmaz)- ve o da çok istisnai yapılır. Mısır’da ekim yılda yalnızca bir kez gerçekleşir.

¹Antik Roma kültüründe eyyamıbahur günleri dies caniculares olarak bilinir ve sıklıkla 24 Temmuz-24 Ağustos arasındaki bir aylık döneme denk gelirdi.

Kaynaklar

Meyer, E. H. (1841). Nicolai Damasceni de Plantis libri duo Aristoteli vulgo ascripti. Leipzig: Leopoldi Voss.

Laguna, A. (1543). Aristotelis Philosophorum Principis De Natura Stirpium. Ioannes Aquensis.

Yavuz, M. (2024). Bitki Biliminin Kök(en)leri Mustafa Yavuz. Ötüken Neşriyat.

H.J  Drossaart Lulofs & E.L.J. Poortman. (2022). Nicolaus Damascenus. De Plantis. Five Translations (3160142; C. 00004). Brill; eBook Subscription Super Collection - Turkey (EBSCOhost). https://research.ebsco.com/linkprocessor/plink?id=6d245482-8796-3438-ac26-9370cd18f171